Browsing Tag

prawo unijne

prawa autorskie

Handel używanymi e-bookami pod kontrolą twórców

15 października 2019
tom kabinet

Handel „używanymi” e-bookami jest uzależniony od zgody podmiotu praw majątkowych do utworu. Taki wniosek wyłania się z treści opinii Rzecznika Generalnego Macieja Szpunara z dnia 10.9.2019 r., wydanej w sprawie Tom-Kabinet (C-283/18).

Pomysł na biznes…

Tom Kabinet to holenderska e-księgarnia, oferująca swoim użytkownikom nabycie tzw. „używanych” e-booków. Jak miał działać taki biznes? Prosto. Tom Kabinet skupowała od swoich klientów przeczytane przez nich e-booki, nabyte uprzednio u oficjalnych dystrybutorów. Czytelnicy w zamian otrzymywali „kredyty” (ang. credits). Dla każdej książki przypisana była inna wartość kredytów. Następnie, między innymi za uzbierane kredyty, użytkownicy mogli kupować oferowane przez Tom Kabinet zdigitalizowane książki.

Jako, że e-booki oferowane przez Tom Kabinet były „używane”, ich cena była co do zasady niższa niż ta obowiązująca w oficjalnej dystrybucji. Konkurencyjność oferty podnosiła również możliwość nabycia zdigitalizowanych książek z wykorzystaniem odpowiedniej puli kredytów[1].

a kwestia praw autorskich.

Działalność Tom Kabinet spotkała się z zdecydowaną reakcją stowarzyszeń holenderskich wydawców: Nederlands Uitgeversverbond („NUV„) oraz Groep Algemene Uitgevers („GAU„). Oba stowarzyszenia w 2014 r. wystąpiły wspólnie do sądu niderlandzkiego z wnioskiem o „zastosowanie środków tymczasowych”. Sąd Rejonowy w Amsterdamie uznał, że naruszenie praw autorskich nie zostało jednak uprawdopodobnione. Sąd oddalił zatem żądania NUV i GAU.

Od powyższego orzeczenia NUV i GAU wniosły apelację. Gerechtshof te Amsterdam (holenderski Sąd Apelacyjny) przychylił się do orzeczenia Sądu Rejonowego w przedmiocie braku zasadności do zastosowania środków tymczasowych. Jednocześnie Sąd Apelacyjny zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej („TSUE„) z pytaniami prejudycjalnymi, które – w dużym uproszczeniu – dotyczyły rozstrzygnięcia:

czy umożliwienie pobierania online cyfrowych kopii utworów (tu: e-booków) za odpowiednim wynagrodzeniem (tu: cena ekonomicznie odpowiadająca papierowej kopii utworu) oraz dla celów nieograniczonego w czasie używania stanowi czynność „rozpowszechniania” w rozumieniu art. 4 ust. 1 dyrektywy 2001/29[2]?

Wyczerpanie prawa do używanych e-booków

Odpowiedź twierdząca na powyższe pytanie niosłaby za sobą istotne implikacje na gruncie instytucji tzw. „wyczerpania prawa”. Istotę rzeczonej instytucji w pełni oddaje treść art. 51 ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawami pokrewnymi, zgodnie z którym:

Wprowadzenie do obrotu oryginału albo egzemplarza utworu na terytorium Europejskiego Obszaru Gospodarczego wyczerpuje prawo do zezwalania na dalszy obrót takim egzemplarzem na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z wyjątkiem jego najmu lub użyczenia.

Co to oznacza w praktyce? Podmiot praw majątkowych, który wprowadził egzemplarz do obrotu (np. książkę), nie może sprzeciwić się temu, aby nabywca (np. Jan Kowalski) sprzedał dokładnie ten egzemplarz innej osobie (np. Janowi Nowakowi). Jan Kowalski nie potrzebuje zatem zgody podmiotu praw majątkowych na to, aby zbyć egzemplarz książki na rzecz Jana Nowaka.

Opinia Rzecznika Generalnego – motywy i wnioski

Czy zatem sprzedaż e-booków online (rozumiana jako „udostępnianie kopii cyfrowej utworu do pobierania”) winna być utożsamiana z czynnością rozpowszechniania? Gdyby tak było, podmiot praw majątkowych straciłby jakąkolwiek kontrolę nad pobranym e-bookiem. Nabywca e-booka byłby uprawniony do odsprzedaży kopii zdigitalizowanego utworu bez zgody podmiotu uprawnionego.

Rzecznik Generalny nie zgodził się jednak z taką interpretacją. Umożliwienie pobierania kopii cyfrowej utworu (tu: e-book) ma w ocenie Rzecznika stanowić czynność „publicznego udostępnienia”, o której mowa w art. 3 dyrektywy 2001/29. Chodzi tu zatem o taką czynność, która:

zapewnia autorom wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania na jakiekolwiek publiczne udostępnianie ich utworów, drogą przewodową lub bezprzewodową, włączając podawanie do publicznej wiadomości ich utworów w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie.

Dlaczego? Zdaniem Rzecznika Generalnego:

  • wyczerpanie prawa do rozpowszechniania dotyczy wyłącznie kopii utworu zamieszczonej na nośnikach materialnych. Przykładem takiego relewantnego nośnika w sprawie Tom Kabinet byłaby papierowa książka (pkt 39 opinii);
  • istotą rozpowszechnienia jest przeniesienie własności egzemplarza utworu. Przedmiotem przeniesienia własności nie może być plik cyfrowy jako substrat niematerialny. Nie jest to towar, a informacja, która nie jest chroniona prawem własności (pkt 43 opinii);
  • pojęcie „publicznego udostępniania” należy rozumieć w ten sposób, że nie jest istotna „liczba osób, którym utwór jest udostępniany, ile okoliczność, że osoba, która dokonuje tego udostępnienia, kieruje swoją ofertę do osób nienależących do jej prywatnego kręgu” (pkt 42 opinii). Jest to o tyle ważne spostrzeżenie Rzecznika, że klasycznie ujmowane „publiczne udostępnianie” dotyczy sytuacji, w których dostęp do utworu uzyskuje co do zasady nieograniczona liczba osób (vide: streaming, TV, radio, itd.). Natomiast w przypadku dystrybucji e-booków online dochodzi do dostarczenia jednej osobie (nabywcy) jednej cyfrowej kopii utworu. Dostęp do cyfrowej kopii utworu ma zatem – z założenia – tylko jedna osoba;
  • wyczerpaniu prawa udostępnianych online do pobrania cyfrowych kopii utworu sprzeciwia się prawo do zwielokrotniania utworu. Pobranie e-booka implikuje jego zwielokrotnienie na komputerze (utworzenie kopii pliku na dysku twardym). To samo nastąpi w przypadku dalszej odsprzedaży e-booka. Każdy nowy czytelnik, pobierając plik, dokona nowego zwielokrotnienia utworu na swoim komputerze. Pierwsze zwielokrotnienie dokonywane przez nabywcę pierwotnego następuje za zgodą podmiotu prawa autorskiego. Zgoda nie obejmuje natomiast dalszego zwielokrotniania utworu przez nowych „nabywców” utworu (pkt 45-49 opinii).

Istota wyczerpania egzemplarza niematerialnego

Rzecznik przywołuje również wiele słusznościowych argumentów. Przede wszystkim – jak wskazuje Rzecznik – w przypadku sprzedaży materialnej kopii utworu (książki papierowej), każde zbycie tego egzemplarza wpływa ujemnie na jego wartość. Egzemplarz użytkowany przez każdego następnego nabywcę ulega „zużyciu”. Natomiast stan egzemplarza zdigitalizowanego e-booka, jako zdematerializowanej kopii cyfrowej utworu, nie pogarsza się wraz z jego używaniem.

Nie bez znaczenia jest również – zauważona przez Rzecznika – popularna praktyka „sprzedaży” e-booków w ramach miesięcznych subskrypcji (abonamentu). W tym przypadku nie dochodzi bowiem do zawarcia klasycznej umowy kupna-sprzedaży. Istota miesięcznych subskrypcji (abonament) sprowadza się bowiem do świadczenia usługi tzw. „czasowego dostępu” do utworów zdigitalizowanych w zamian za odpowiednią co-miesięczną opłatę abonencką. W oparciu o ten model działa między innymi Legimi.

Praktyka ta pozostaje nie bez wpływu na instytucję wyczerpania prawa, która w przypadku usług abonenckich przestaje mieć znaczenie. Uwaga Rzecznika Generalnego, choć poczyniona w sposób poboczny, zasługuje tu w pełni na szczególne uznanie (z uwagi na rosnącą popularność i znaczenie wśród społeczeństwa informacyjnego tego typu usług).

Wyczerpania prawa do e-booków a wyrok w sprawie UsedSoft

Rzecznik Generalny zaznacza, że do cyfrowych kopii utworów, takich jak e-booki, zastosowania nie znajdzie wyrok w sprawie UsedSoft (C‑128/11). W przytoczonym orzeczeniu TSUE uznało, że „wyczerpaniu prawa” może podlegać – pod pewnymi warunkami – sprzedaż używanych licencji do oprogramowania pobranego uprzednio online z serwera producenta. Nabywca takiego oprogramowania,  jeżeli korzysta z niego na mocy licencji zawartej na czas nieokreślony (w zamian za wynagrodzenie, które ekonomicznie odpowiada cenie sprzedaży), może dokonywać jego odsprzedaży niejako wraz z licencją na rzecz podmiotów trzecich. Na dokonanie tej czynności nie potrzebuje zaś zgody podmiotu praw majątkowych.

Jak słusznie zauważył Rzecznik, orzeczenie UsedSoft odnosi się do specyficznej kategorii utworów – programów komputerowych. Z uwagi na tę specyfikę uznano, że dostarczenie materialnego nośnika kopii utworu (np. na płycie CD) jest równoznaczne z jego dostarczeniem poprzez pobranie. Program komputerowy zawsze bowiem wymaga dokonania czynności pobrania na komputer. Czy to z nośnika CD, czy to z linku. W przypadku zaś książek, dostarczenie kopii utworu na materialnym nośniku (w formie papierowej) nie wymaga pobrania jej na komputer. Zatem pomiędzy dostarczeniem kopii utworu na nośniku materialnym a dostarczeniem cyfrowej kopii poprzez pobranie nie zachodzi powyższa zależność, o której była mowa w UsedSoft (pkt 58 opinii).

Komentarz 

Kwestia wyczerpania praw do utworów zdigitalizowanych jest niezwykle ciekawa i – ostatnimi czasy – niezwykle emocjonująca. Warto tu chociażby wspomnieć o ostatnim wyroku francuskiego sądu w sprawie „wyczerpania praw” do gier komputerowych dystrybuowanych przez platformę Steam. Sąd francuski uznał, że w przypadku gier, wraz z ich pobraniem, dochodzi do wyczerpania praw (zgodnie z wyrokiem UsedSoft)[3]. Warto zatem oczekiwać na ostateczne rozstrzygnięcie TSUE (choć nie wydaje się, by było one odmienne od argumentacji przyjętej przez Rzecznika).

Niniejszy artykuł stanowi rozszerzenie mojej wcześniejszej publikacji, udostępnionej na Linkedin (dostęp: „Odsprzedaż online „używanych”​ e-booków a wyczerpanie prawa do egzemplarza utworu – opinia Rzecznika Generalnego w sprawie Tom Kabinet (C-263/18)„).

Przypisy:

[1] Oferta Tom Kabinet jest wciąż dostępna na stronie internetowej księgarni (dostęp: https://www.tomkabinet.nl/en/).

[2] Dyrektywa 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22.5.2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (dyrektywa 2001/29 lub tzw. dyrektywa InfoSoc).

[3] Z. Okoń, Wyrok francuskiego sądu w sprawie odsprzedaży „używanych” gier ze Steam, Linkedin (https://www.linkedin.com/pulse/wyrok-francuskiego-s%C4%85du-w-sprawie-odsprzeda%C5%BCy-u%C5%BCywanych-zbigniew-oko%C5%84/).

ochrona danych osobowych prawa autorskie prawo IT

Nowe rozporządzenie w sprawie przenoszenia usług online

2 sierpnia 2017
przenoszenie usług online

Przenoszenie usług online – przyczyny zmian

W ostatnim czasie znaczny postęp technologiczny na rynku urządzeń przenośnych spowodował, iż szczególną popularność zdobyła dystrybucja cyfrowa polegająca na odpłatnym udostępnianiu online treści, najczęściej chronionej prawem autorskim, zebranej w jednym pakiecie. Wśród platform, które zdecydowały się na tak funkcjonujący model biznesowy, są tacy potentaci rynku jak Valve, Amazon.com, Netflix czy też Spotify.

Dynamiczny rozwój oraz duże zainteresowanie na tego typu usługi uwypukliły wszelkiego rodzaju mankamenty prawa unijnego. Okazało się chociażby, iż świadczenie powyższych usług online konsumentom czasowo obecnym w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie ich miejsca zamieszkania jest znacznie utrudnione, a często wręcz niemożliwe. Główną przyczyną takiego stanu rzeczy są istotne różnice istniejące pomiędzy poszczególnymi krajowymi porządkami prawnymi w zakresie praw autorskich, zwłaszcza dotyczące ograniczeń terytorialnych (licencje na korzystanie z utworów są co do zasady ograniczane terytorialnie).

Panaceum na powyższe problemy ma być niedawno przyjęte Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie transgranicznego przenoszenia na rynku wewnętrznym usług online w zakresie treści. Motywem przyjętego aktu prawnego jest utworzenie jednolitego rynku cyfrowego w ramach całej UE.

Zakres zastosowania

Niniejsze Rozporządzenie znajduje zastosowanie do umów świadczenia usług online w zakresie treści:

  • w ramach których dostawcy po uzyskaniu licencji na rozpowszechnianie przedmiotów prawa autorskiego (utworów lub transmisji) na danym terytorium umożliwiają za pomocą różnych technik transmisji i pobierania danych korzystanie z utworów prawa autorskiego,
  • z których użytkownik może korzystać bez względu na miejsce swojego pobytu, w szczególności usług dostępnych na przenośnych urządzeniach typu laptop, smartfon, tablet,
  • w ramach których dystrybutor ma możliwość weryfikacji miejsca dokonania płatności za świadczone usługi.

Nadto ustawodawca unijny precyzuje, iż zakresem stosowania niniejszego Rozporządzenia nie są objęte te usługi online, które nie są usługami kulturalnymi i gospodarczymi oraz jedynie pomocniczo wykorzystują przedmioty prawa autorskiego. Chodzi tu o taką działalność, w zakresie której prawa autorskie stanowią jedynie tło dla funkcjonowania całości (np. szata graficzna).

Najważniejsze zmiany

Rozporządzenie, mając na celu zniesienie geoblokad na rynku dystrybucji treści cyfrowych, wprowadza swoistego rodzaju fikcję prawną, zgodnie z którą korzystanie z usług online w miejscu czasowego pobytu odbywa się w miejscu zamieszkania użytkownika takiej platformy. Oznacza to, iż obywatele RP, przebywając w innym państwie UE, chociażby na wakacjach, wyjazdach służbowych czy wymianach studenckich, będą mogli korzystać z platform dystrybucji cyfrowej na tych samych zasadach i warunkach, jakie obowiązują w Polsce. Co więcej, w świetle Rozporządzenia, konsumenci korzystający z powyższych treści będą traktowani tak jakby nadal przebywali w kraju.

Powyższa fikcja prawna odnosi się także do funkcjonalności oraz treści świadczonych usług, które nie powinny odbiegać od stanu jaki obowiązuje w państwie miejsca zamieszkania. Wyjątkiem jest tu regulacja dotycząca jakości, która co do zasady winna być taka sama jak w państwie miejsca zamieszkania, ale nie musi przewyższać swoim poziomem jakości dostępnej lokalnie.

Poprzez utworzenie fikcji prawnej dalszego obowiązywania regulacji krajowych wobec konsumentów przebywających czasowo w państwie trzecim ustawodawca europejski stworzył system, w którym dostawcy i dystrybutorzy treści nie ponoszą odpowiedzialności za potencjalne naruszenia umów licencyjnych ograniczonych terytorialne. Przyjmuje się bowiem, iż usługi są nadal świadczone na podstawie i w ramach prawa państwa miejsca zamieszkania. Z tego też wynika, iż omawiane Rozporządzenie nie ingeruje bezpośrednio w porządek prawny poszczególnych państw europejskich i nie modyfikuje istniejących modeli licencjonowania treści (w tym nie niweczy zasady ograniczenia terytorialnego).

Poza obowiązkiem zapewnienia konsumentom możliwości transgranicznego przenoszenia treści online, dostawcy zobowiązani są do weryfikowania lokalizacji użytkownika w momencie zawierania i każdorazowego przedłużania umowy. W praktyce tego rodzaju usługi są zazwyczaj przez konsumentów opłacane przy pomocy systemu automatycznych transakcji pieniężnych niewymagających obecności osób fizycznych zlecanych na podstawie odnawialnych miesięcznie subskrypcji. W związku z tym wydaje się, że najczęściej stosowanymi środkami weryfikacji lokalizacji konsumentów korzystających z usług dostawców treści online, oprócz sprawdzenia adresów IP, mogą być uzyskiwane informacje dotyczące szczegółów płatności, takich jak rachunek bankowy lub karta kredytowa. Przedsiębiorcy muszą jednak pamiętać, iż stosowanie środków weryfikacyjnych musi być uzasadnione, proporcjonalne, skuteczne oraz zgodne z regulacjami dotyczącymi ochrony danych osobowych.

Kontrowersje i uwagi

Problem istnienia geoblokad od wielu lat stanowił przedmiot dyskusji społecznych oraz debat parlamentarnych. Dotychczasowy stan prawny stanowił niekorzystne z punktu widzenia relacji konsument – przedsiębiorca ograniczenie dla pełnej realizacji zawieranych stosunków cywilnoprawnych. Obie grupy były zainteresowane zniesieniem zasady terytorialności obowiązywania praw autorskich w zakresie treści udostępnianej online – konsumenci z uwagi na chęć korzystania z wcześniej wykupionego pakietu w niezmienionym zakresie podczas swojego pobytu za granicą, zaś przedsiębiorcy z uwagi na obawę przed stratami wynikającymi z ewentualnych rezygnacji zgłaszanych przez użytkowników udających się do państwa trzeciego.

Grupą społeczną negatywnie nastawioną na tego rodzaju zmiany byli przede wszystkim posiadacze praw autorskich. Jest to o tyle zrozumiałe, iż autorzy czerpią zyski z każdorazowo zawieranej umowy licencyjnej obowiązującej na poszczególnych terytoriach państw członkowskich. Dystrybutorzy, chcąc umożliwić korzystanie konsumentom z pakietu w tej samej formie, która istnieje w państwie miejsca zamieszkania, byliby zobowiązani do zawierania kilkunastu umów lub jednej umowy o wyższych kosztach całkowitych.

Powyższe Rozporządzenie starało się wyjść naprzeciw wszystkim zainteresowanym grupom, choć nie obyło się bez legislacyjnych nieścisłości. W praktyce dużo kontrowersji budzi rozumienie pojęcia „czasowej obecności w innym państwie”. Mimo, iż ustawodawca postarał się o definicję legalną powyższego terminu, to uczynił to w wysoce nieprecyzyjny sposób. Nie wiadomo bowiem jak należy rozumieć przesłankę obecności przez ograniczony okres w państwie trzecim. Czy przykładowo wyjazdy w ramach wymian studenckich typu Erasmus będą traktowane jako spełniające powyższy warunek? Na tak postanowione pytanie dopóty trudno będzie udzielić odpowiedzi dopóki przesłanka ograniczenia czasowego nie będzie zakreślona konkretnymi ramami czasowymi.

Jak już słusznie zauważono, opisywane Rozporządzenie ma dość jednostronny charakter[1]. Należy się zgodzić, iż fakt pominięcia sytuacji, w której użytkownik wykupuje pakiet usług online w miejscu czasowej obecności w innym państwie niż państwo miejsca zamieszkania, stanowi swoistego rodzaju lukę prawną, która będzie wykładana zgodnie z dotychczasowym i nieprzystającym do dzisiejszych realiów porządkiem prawnym.

Ciekawą do rozważenia kwestią są także środki weryfikacyjne i ich potencjalny wpływ na konsumentów. Zgodnie z dyspozycją art. 5 Rozporządzenia do dystrybutorów treści cyfrowych UE należy wybór dwóch środków weryfikacji lokalizacji użytkownika spośród wymienionych enumeratywnie w powyższym przepisie. Wydaje się, że niektóre z proponowanych rozwiązań mogą w rzeczywistości być zbyt uciążliwe dla klientów. Taka sytuacja może dotyczyć chociażby wymogu przesłania dysponentom kopii swojego dowodu tożsamości potwierdzającego miejsce zamieszkania, kopii zawieranych umów z przedsiębiorcami udostępniającymi Internet, kopii opłacanych podatków czy też kopii dokonanej rejestracji na liście wyborczej. Pomimo tego, iż Rozporządzenie wymaga, by zastosowane środki były uzasadnione, proporcjonalne i skuteczne, należy stwierdzić, że niektórzy użytkownicy zaniepokojeni możliwością dokonania potencjalnych naruszeń ich danych osobowych, mogą rezygnować z usług transgranicznego przenoszenia treści online. Zdaje się, iż zasadnym byłby postulat przyznania przedsiębiorcom większej swobody w kształtowaniu środków weryfikacji, bowiem to w interesie dystrybutorów leży stworzenie takich mechanizmów, które w jak najmniejszym stopniu będą ingerowały w komfort konsumentów.

Na sam koniec należy zaznaczyć, iż Rozporządzenie nie normuje kwestii związanych z dostarczaniem usługi online świadczonych pierwotnie poza granicami UE. Wydaje się jednak, iż powyższe relacje na tle przenoszenia treści poza granicami państw unijnych będą wynikiem ewentualnych negocjacji w sprawie współpracy, co należy uznać za pozytywne rozwiązanie (zwłaszcza z punktu widzenia ochrony danych osobowych).

[1] M. Kubiak, M. Zawadka, Zmiany w dostępie do usług online wewnątrz UE?, LSW IP BLOG: http://lswipblog.pl/pl/2016/01/zmiany-w-dostepie-do-uslug-online-wewnatrz-ue/